با کتابی متمرکز بر موضوع و بدون حاشیهروی مواجهیم که از روابط خارجی ایران درست در میانهٔ اتفاقات ظهور استعمار غربی سخن میگوید. از شاهعباسی که متوجه گردش قدرت بود و با استخدام شرلیِ انگلیسی و هوشمندی سیاسی توانست پرتغالیها و هلندیها را از جزایر هرمز، بندر گمبرون و خلیج فارس دور کند، تا کریمخانی که تا حد خوبی توانست تنشهای دسترسی به آبهای خلیج فارس را با عثمانی مدیریت کند، تا فتحعلیشاهی که روی اختلاف میان ناپلئون و روسها حساب باز کرد غافل از آن که بخت با ناپلئون یار نبود و ایران اسیر زیادهخواهی روسها شد و در نهایت دوران سیاه اشغال ایران در فاصلهٔ مشروطه تا جنگ جهانی دوم از جمله قحطی بزرگ پس از جنگ جهانی اول، تا اتفاق سیاه تنها سه روز مقاومت نصفهنیمه در شهریور ۱۳۲۰. درسهای تلخی که میشود از پیمان ورسا گرفت که ایران را عملاً به هیچ گرفتند و در کنارش قراردادی با واسطهگری وثوقالدوله و ظاهراً رشوه که ایران را عملاً تحتالحمایه میکرد. ظاهراً احمدشاه به خاطر ایستادگی در مقابل همین قانون پشتش خالی شد و مقدمات سقوط قاجاریه فراهم آمد. تا آن که در نشست تهران میان سه قدرت متفقین پس از جنگ جهانی دوم خیلی راحت گفتند که ایران آن شاهراه طلایی برای انتقال آذوقه و مهمات به روسها بود برای مقاومت مقابل آلمانها. این که چه شد که از قدرت شاه عباس که حتی بعد از مرگش تا یک قرن باقی ماند و با وجود فساد درباریان، ایران را به شکل قدرتی قابل اعتنا نگاه داشت، به نقطهای رسیدیم که مظفرالدین شاه برای درمان مریضی و سفر فرنگ استقراض خارجی میکرد و در نهایت در دوران رضاشاه حتی سه روز نتوانستیم جلو دشمن دوام بیاوریم، در این کتاب با جزئیات پرداخته شده است.
در مورد قتلعام هند که نادرشاه انجام داد تصویری که داشتم نوعی جهانگشایی کورکورانه بوده ولی ظاهراً توطئه بر ضد سربازان ایرانی باعث خشم نادر شده است (هنوزاهنوز واژهٔ «قتلعام» میان هندیها به همین تلفظ فارسی رایج است). دیگر آن که نادر که خود سنیمذهب بود بسیار تلاش داشت که با عثمانیها از در دوستی مذهبی دربیاید ولی عثمانیها به هیچ وجه حاضر به پذیرش مذهب شیعه به عنوان یکی از مذاهب رسمی دین اسلام نشدند.
در این کتاب چیزی که به صورت ضمنی رد میشود نقش مذهبیون در تهییج فتحعلیشاه برای جنگ نابرابر با روس بود. آنچه برمیآید آن جنگ بسیار ناخواسته بود و شکست امری اجتنابناپذیر. پنداری این کتاب برای این زمانه خواندن دارد که نه خیر! آنقدرها هم الان زمانهٔ خاصی برای مشکلات نیست. پنداری جغرافیای خاص ایران آبستن اتفاقاتی از این دست است.
دیدگاهها (۰)